Piwnica

            (…) Tak, piwnica miała w sobie coś z bajkowego świata. Była miejscem zaczarowanym. Choćby tylko z tej przyczyny, że zawsze było w niej coś do jedzenia. Nigdy, jak sięgnąłem pamięcią, nie zabrakło w niej marmolady, kompotów, miodu, marynowanych grzybów, kapusty, ogórków czy ziemniaków, buraków i brukwi. No, może tylko raz lub dwa, jeśli dobrze pamiętam, nie starczyło marynowanych grzybów. Na szczęście stało się to na początku lata, kiedy już można było nazbierać nowych koźlarzy, czerwonych łebków, a nawet prawdziwków.
            Marynowane grzyby, szczególnie małe maślaki i gąski, były bardzo ważne dla ojca. To je najczęściej stawiano na stół, gdy do naszego domu przychodził któryś z braci jego lub matki, albo sąsiad. Pamiętam, że prawie każdy odwiedzający przynosił z sobą butelkę gorzałki. Ojciec przeważnie sadzał gościa w kuchni za stołem, a gdy było ciepło na dworze, wychodzili przed dom i siadali na ławce koło gruszki, gdzie za stolik służył spory pień. Jak tylko usiedli i zapalili, matka zaraz przynosiła pokrojony chleb – wtedy, oczywiście, topniała nasza dzienna racja – później schodziła do piwnicy, właśnie po grzybki. Czasami ojciec dopominał się jeszcze o ogórki, więc i one musiały znaleźć się na stoliku. Matka stawiała też szklanki, zwane musztardówkami, a na talerzu podawała pokrojoną słoninę lub boczek. Gdy wszystko już było przygotowane, wracała do domu. Gość – bez względu na to, czy był to brat, czy sąsiad – zawsze szybko napełniał szklanki i – jak zauważałem – patrząc ojcu w oczy, mówił głośno i nerwowo:
            – To lu, Mietek! Przepłuczmy te nasze gardziołka! – i nie czekając, aż tato podniesie musztardówkę, wlewał w siebie całą wódkę.
            Stojąc obok, nieraz dziwiłem się, jak można od razu tyle wypić? Widać goście bardzo lubili gorzałkę. Ojciec pił inaczej, ostrożniej. Szklankę przechylał kilka razy i, co mnie przerażało, za każdym razem mało się nie udusił z braku powietrza.
            Kiedy miałem sześć lat, przyszło mi do głowy, że w gorzałce musi być coś wyjątkowego, bo inaczej gospodarze nie piliby jej tak często. Tylko co to jest? – zastanawiałem się wielokrotnie. Odpowiedź znalazłem rok później, gdy jakiś sąsiad znów przyszedł do nas z butelką. Zapytałem mamę, dlaczego tylu chłopów pije.
            – Bo jak wypiją, synku, to w głowach im się przewraca i myślą, że są ho, ho! – tłumaczyła niezbyt jasno. – Wszyscy są wtedy najmądrzejsi i najsilniejsi. A tak naprawdę, Jędruś, to tylko tak im się zdaje. To ta gorzała tak zmienia ich w środku, że inaczej mówią i myślą niż normalnie, jak są trzeźwi. Wódka robi z nich innych, niż są naprawdę. Bo przecież jakie mogą być z nich mądrale i siłacze? Jacy byli, tacy są. Ani trochę inni. Jakby było inaczej, to nie śpiewaliby za każdym razem "Góralu, czy ci nie żal" i nie płakaliby tyle w tym naszym ogrodzie, jak już sobie mocno popiją. Ja dobrze wiem, że oni nie płaczą ze szczęścia, a tylko ze smutku i zgryzoty, że mają takie a nie inne życie. Niewiele warte są te ich łzy, Jędruś, bo są prosto z wódki i są tak samo pijane jak te nasze chłopy.
            – Mamo, jak łzy mogą być pijane? – zapytałem, bo nie mogłem zrozumieć.
            – Za mały jesteś, by ci to teraz wytłumaczyć. Na wszystko przyjdzie czas – dodała i pogłaskała mnie po głowie. – Żebyś tylko ty, dzieciaku, nie pił, kiedy dorośniesz. Zobacz, prawie wszystkie chłopy z Łukty nie mogą żyć bez tej gorzały. Najlepiej widać to w niedzielę, jak tylko msza się skończy, to idą od razu do gospody zamiast prosto do domu. Niektórzy to do samej nocy w niej siedzą, w tym przeklętym „Kormoranie”, a później kelnerka z bufetową muszą ich wyprowadzać na dwór, bo sami nie mogą trafić do drzwi. Niektórzy to jeszcze dojdą do domu na własnych nogach, ale nie brakuje takich, co od razu kładą się spać na schodach albo na środku ulicy. I kobiety muszą po nich przyjść, czasem nawet z małymi dziećmi na rękach, i muszą ich pozbierać z tych schodów i z tej ulicy. Wstyd i hańba, synku. Ta wódka, syneczku, to skaranie boże! – powiedziała głośniej i wytarła nos fartuchem. – Zobacz tego naszego stryja Ignacego, ten to pije gorzałę jak wodę, nawet gęba mu się nie skrzywi. A niech licho weźmie tych pijusów!
            Przez długie miesiące obserwacji zauważyłem, że mama – oprócz stryja Ignacego, kilku jej i ojca braci – powinna jeszcze wymienić przynajmniej takich sąsiadów, jak Papowski, Wreźny, Erczuk, Lesiak i Tyworski, bo i oni, odwiedzając ojca, też się nie krzywili. Zauważyłem, że każdy z nich wypijał wódkę do dna, ocierał usta zewnętrzną stroną dłoni i natychmiast sięgał po grzyby marynowane lub ogórki, czasami raz za razem. Bardzo mnie to denerwowało, bo ja i rodzeństwo nigdy nie mogliśmy najeść się do syta choćby marynowanych gąsek. Przeważnie tylko w święta Bożego Narodzenia dostawaliśmy po kilka grzybków na talerzyk i to było wszystko. W dodatku trzeba było dobrze pilnować świątecznej porcji! Wystarczyło, że się zagapiłem, a już ktoś mi je zwędził. Dlatego gdy widziałem brata mamy lub taty albo sąsiada zajadających nasze grzybki, to strasznie byłem zły, starsi bracia zresztą też. Ojciec chyba czasem dostrzegał naszą złość, bo bywało, że chwytał gościa za rękę i trzymając ją nad słoikiem, mówił, żeby nie jadł tyle grzybów, bo dzieciaki patrzą (…).